تبلیغات
کمپ نقشه برداری و ژئوماتیک - مهندس جمشید عبدالهیان - تاریخ نقشه و نقشه برداری در ایران

تصاویر منتخب

تاریخ نقشه و نقشه برداری در ایران

بخش اول

تاریخ نقشه و نقشه برداری در جهان و ایران به صورت پراکنده  و از دیدگاه های مختلف نوشته شده است که با کوشش اهل فن می بایست تدریجاً تدوین و تکمیل گردد.  مقاله زیر از دکتر حسن شمسی کوششی در همین زمینه است. استاد دکتر حسن شمسی از چهره های قدیمی و شناخته شده نقشه برداری است که سالها در دانشکده فنی دانشگاه تهران تدریس نظری و عملی نقشه برداری را بر عهده داشته اند و کتاب نقشه برداری ایشان در سالهایی که تالیف و تدوین و انتشار کتب فنی کاری سخت و دشوار بود علاقه و پشتکار ایشان را برای خدمت به مهندسان و مسائل عمرانی کشور نشان می دهد. بعد از ایشان درس نقشه برداری دانشکده فنی دانشگاه تهران بر عهده مهندس شمس ملک آرا گذاشته شد، که ایشان نیز خدمات و تالیفات ارزنده ای از خود برجای گذاشت.

    نوشته های حاضر به قلم استاد شمسی ساده ، صادقانه و مستند است و به طوری که ضمن مطالعه احساس خواهید کرد  قسمتی از تاریخچه نقشه در ایران به صورت نقل مستقیم و بی واسطه است که خود بر سندیت و اعتبار آن بخش از تاریخچه که در حقیقت خاطرات استاد است می افزاید و برای محقیقین جوان مرجع مطمئن و ارزنده ای خواهد بود.

بخش اول :


                                         
                                       

مامون خلیفه عباسی در حدود سالهای 215 تا 218 هجری قمری می خواست طول محیط کره زمین را بداند. برای این منظور اشخاص زیر مامور انجام این کار شدند.

1)      خالدبن عبدالملک مروالرودی با سندبن علی مامور شدند تا طول قوس یک درجه از نصف النهار زمین را در شام اندازه بگیرند. این عمل بین شهر تدمر و رود فرات در محلی هموار انجام گرفت.

2)      علی بن عیسی اسطرلابی و ابوالبختری برای انجام همین کار به طرف جنوب رهسپار شدند.

3)      محمدبن موسی بن شاکر در بیابان سنجار بین دجله و فرات را اندازه گرفت.

بعدها شیخ ادریس مصری (492 تا 549 هجری قمری) از سادات حسنی، که در مراکش به نام سلسله ادریسی ها سلطنت می کردند، کتاب جغرافیایی به نام نزهت المشتاق نوشت که بعدها به زبان فرانسه ترجمه شد. شیخ ادریس نقشه جهان نمایی از دنیای معلوم زمان خود ترسیم کرده است که در سال 1154 میلادی مطابق 548 هجری قمری توسط خود شیخ ادریس ترسیم شده و در سال 1928 مسیحی نسخه خطی آن در جزء آثار عتیقه پیدا شد و به طرز بسیار ظزیفی به طور رنگی در آلمان چاپ و انتشار یافت. مرحوم سرتیپ عبدالرزاق مهندس بغایری یک نسخه چاپ رنگی از این نقشه را داشتند که نگارنده در سال 1326 آن را در نزد ایشان مشاهده کرده است و بعد به طور امانت از ایشان دریافت داشته و پس از نشان دادن به دانشجویان دانشکده فنی وقت دوباره به ایشان مسترد داشته است.

خطوط طول و عرض جغرافیایی که معمولاً روی نقشه ها رسم می شوند از آثار ابوریحان بیرونی می باشد. که در کتاب آثارالباقیه مشروحاً ذکر شده و بعد اروپاییها آن را تکمیل کرده اند.

نکته مهم دیگری که لازم است در این تاریخچه ذکر کنیم موضوع تعیین فاصله بین اصفهان تا مشهد است. در سال 1009 که شاه عباس کبیر با پای پیاده از اصفهان به مشهد مقدس مشرف می شده، جلال الدین منجم باشی یزدی معروف به ملاجلال منجم و سه نفردیگر، همراه شاه عباس، از دروازه اصفهان تا دروازه مشهد را با طنابی به طول پنجاه ذرع طناب می زدند و می رفتند. مدت این مسافرت و طناب زنی 28 روز طول کشیده است و مسیری که طی کرده بودند عبارت بود از اصفهان، نطنز، کاشان، خوار، سمنان، دامغان، میامی، سبزوار، نیشابور و مشهد که جمعاً 199 فرسخ و 82 طناب و 35 ذرع شد.

طناب مساوی 50 ذرع و یک ذرع مساوی یک متر و چهل و پنج میلیمتر( 045/1 متر) می باشد. پس از طی این راه طولانی مدت سه ماه یعنی رجب و شعبان و رمضان در مشهد توقف کرده اند.

یکی از کارهای مهم امیرکبیر اقدام به تهیه نقشه کامل ایران بوده است. او به یکی از مهندسان هنرمند وقت بنام عبدالرسول خان مهندس دستور می دهد که ابتدا نقشه کاملی از شهر تهران و اطراف آن برداشت کند و بعد هم نقشه کاملی از تمام ایران. عبدالرسول خان پسر عبدالحسین خان پسر حاج محمد حسن خان صدراعظم اصفهانی و یکی از پنج نفر شاگردانی بود که برای اولین مرتبه در دوره سلطنت فتحعلی شاه به امر عباس میرزای ولیعهد برای فراگرفتن علوم جدید به اروپا اعزام شد و در رشته مهندسی سیویل و نقشه برداری فارغ التحصیل گردید. عبدالرسول خان از طرف امیرکبیر مامور ممیزی بلوکات اطراف تهران شده و نقشه تهران و اطراف آن را که شامل ورامین، غار، پشاپویه و شهریار می باشند با مقیاس هر دو سانتیمتر یک فرسنگ که قریب به " یک سیصد و یازده هزارم " می شود را نقشه برداری می کند. و نقشه را نزد امیرکبیر می برد. امیر پس از ملاحظه نقشه، وی را مورد تقدیر قرار می دهد و برای تشویق بیشتر نقشه را همراه با یادداشتی نزد ناصرالدین شاه می فرستد. شاه در پاسخ می گوید، این نقشه بسیار عالی است و کم کم باید نقشه کامل ایران به همین ترتیب تهیه شود. بالاخره اولین نقشه کامل ایران به دستور و تشویق امیرکبیر توسط عبدالرسول خان تهیه می شود. تاریخ ترسیم این نقشه را مرحوم عبدالرزاق خان مهندس بغایری در زیر نقشه ای که خودش در سال 1328 قمری ترسیم کرده یادآور شده است.

نقشه دیگری که از مرحوم حاج نجم الدوله در دست می باشد به سال 1275 هجری قمری تهیه شده است. این نقشه از روی نقشه موسیو کرشیش معلم توپخانه مدرسه دارالفنون وقت نقل شده و شاگردان این شخص نیز هر کدام یک سمت تهران را نقشه برداری کرده اند، که بعد میرزافضل الله یاور توپخانه تمام آنها را در یک برگ با مقیاس هر هزار قدم یک اهام رسم کرده است. به این ترتیب فقط تا دو فرسخی اطراف تهران آن روز نقشه برداری شده بود.

بعد مرحوم حاج نجم الدوله که در سال 1299 هجری قمری به مکه مشرف می شد به امر ناصرالدین شاه قاجار از سد اهواز دیدن کرد و در طی راه از تهران تا خوزستان را با قدم اسب به حال سوار، با قطب نما و ساعت با مقیاس یک پانصدهزارم نقشه برداری کرد و سپس همان نقشه را مجدداً در سال 1306 هجری قمری در حالی که مامور سد اهواز بود تکمیل کرد.

در سال 1297 قمری میرزا مهدی خان سرتیپ مهندس از طرف ناصرالدین شاه قاجار مامور سیاحت بلوچستان گردید و قسمت عمده بلوچستان غربی از جمله ناحیه سرحدی را گردش کرد و شرح مسافرت و بازدیدهای خود و اوضاع جغرافیایی آن سامان را به صورت کتابچه ای به حضور شاه تقدیم کرد. که در روزنامه دولتی "وقایع اتفاقیه" شماره 258 ضبط شده است و ضمناً نقشه ای هم از آن حدود برداشته است که نسخه آن اکنون موجود می باشد(رجوع شود به مقاله مربوط به کوه تفتان به قلم مرحوم مهندس محمدعلی مخبر در شماره هفتم مجله یادگار  عباس اقبال آشتیانی).           
                              ادامه در بخش دوم       

نظرات

ارسال نظر

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.

درباره سایت

ابتدا حضور جنابعالی را نه به عنوان مهمان بلکه میزبان اصلی وبلاگ نقشه برداری و امور ژئوماتیک خیر مقدم عرض می نمایم. از آنجا که اینجانب جمشید عبدالهیان کارشناس ارشد ژئودزی دارای تجربه کاری برای سازمان نقشه برداری کشور ، سازمان جغرافیایی ، اداره ثبت اسناد و اکنون شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس و از طرفی تنها کارشناس رسمی دادگستری در رشته نقشه برداری در غرب مازندران می باشم لذا بر خود لازم و تکلیف دانسته تا هر چند اندک سهم خود را در اعتلای نقشه برداری ادا نمایم. بدین لحاظ با تکیه بر تجربیات گذشته خود که بیش از 25 سال در زمینه اکثر علوم و گرایش های نقشه برداری می باشد مطالب علمی و تجربی مرتبط با علم و فن نقشه برداری و علوم ژئوماتیک، در اختیار همکاران، فعالان و علاقمندان قرار می¬گیرد. و در این راستا از دانش و تجربه سایر همکاران نیز بهره مند خواهیم شد.
مطالبی که در این پست قرار می¬گیرد شامل : ژئودزی ، ژئودینامیک ، نقشه برداری زمینی ، نقشه برداری زیر زمینی ، میکرو ژئودزی ، مسیر ، کاداستر، GPS، RS ، GIS و کارشناسی دادگستری و... خواهد بود و جهت اهتمام هر چه بیشتر ، نظرات همه خوانندگان و همکاران برای اینجانب بسیار ارزشمند خواهد بود.
با احترام؛ جمشید عبدالهیان

بایگانی

نویسندگان

پیوندها

تصاویر برگزیده

شبکه های اجتماعی